Analisis Kompetensi Pedagogik Guru Pendamping Khusus (GPK) dalam Mengelola Kelas Inklusi bagi Siswa dengan Hambatan Belajar

Authors

  • Sugeng Sholihan Universitas Negeri Yogyakarta
  • Lantip Diat Prasojo Universitas Negeri Yogyakarta

DOI:

https://doi.org/10.58230/5wqdnq70

Keywords:

kompetensi pedagogik, Guru Pendamping Khusus, perencanaan pembelajaran, pendidikan inklusif

Abstract

Pendidikan inklusif menuntut Guru Pendamping Khusus (GPK) memiliki kompetensi pedagogik yang adaptif dalam merespons keragaman karakteristik dan kebutuhan belajar peserta didik. Namun, implementasi pembelajaran inklusif masih menunjukkan adanya kesenjangan antara perencanaan dan pelaksanaan pembelajaran di kelas. Penelitian ini bertujuan untuk menganalisis pengaruh perencanaan dan pelaksanaan pembelajaran terhadap kompetensi pedagogik GPK serta menjelaskan hubungan antarvariabel tersebut dalam praktik pembelajaran inklusif bagi siswa dengan hambatan belajar. Penelitian menggunakan pendekatan mixed methods dengan desain eksplanatori. Data kuantitatif dikumpulkan melalui kuesioner terhadap 16 guru dan dianalisis menggunakan regresi linear berganda, sedangkan data kualitatif diperoleh melalui wawancara dan dianalisis secara tematik. Hasil penelitian menunjukkan bahwa perencanaan pembelajaran berpengaruh positif dan signifikan terhadap kompetensi pedagogik (β = 0,52; p < 0,01), demikian pula pelaksanaan pembelajaran (β = 0,38; p < 0,05). Kedua variabel secara simultan mampu menjelaskan 62% variasi kompetensi pedagogik (R² = 0,62). Temuan kualitatif mengidentifikasi perencanaan adaptif, pembelajaran berdiferensiasi, asesmen berkelanjutan, dan kolaborasi sebagai praktik utama yang memperkuat kompetensi pedagogik GPK. Integrasi hasil kuantitatif dan kualitatif menunjukkan bahwa kompetensi pedagogik terbentuk melalui keterpaduan antara desain pembelajaran yang sistematis dan implementasi yang responsif terhadap kebutuhan individual siswa. Temuan ini memperkuat pemahaman mengenai kompetensi pedagogik GPK melalui pendekatan integratif yang menghubungkan aspek perencanaan dengan praktik pembelajaran inklusif. Dengan demikian, peningkatan kompetensi pedagogik GPK memerlukan penguatan perencanaan dan pelaksanaan pembelajaran secara simultan untuk mendukung pengelolaan kelas inklusif yang efektif dan sesuai dengan kebutuhan siswa dengan hambatan belajar.

Downloads

Download data is not yet available.

References

Al-Yaseen, W. S. (2014). Cooperative learning strategy and its relationship with classroom management efficacy: A field study. Journal of Educational & Psychological Sciences, 15(1), 49–87. https://doi.org/10.12785/JEPS/150102

An exploration of differentiated instruction in teaching English to improve students’ English literacy at vocational schools in Jeneponto District. (2025). https://doi.org/10.5281/ZENODO.15963004

Anggraeni, A. (2022). Rancangan program pengembangan pendidikan individual untuk siswa lambat belajar (slow learner). Nathiqiyyah, 5(2), 48–55. https://doi.org/10.46781/NATHIQIYYAH.V5I2.423

Ankunda, G., Mukokoma, M. M. N., & Okimait, D. (2025). Strengthening teacher competence for inclusive active learning in pre-primary schools: Evidence from Kabale District, Uganda. East African Journal of Education Studies, 8(4), 50–69. https://doi.org/10.37284/EAJES.8.4.3777

Arboleda Alcivar, J. A., Napa Castillo, S. N., & De León Nicaretta, F. M. (2024). Barreras para el aprendizaje en estudiantes universitarios con discapacidad. Revista Científica y Arbitrada de Ciencias Sociales y Trabajo Social: Tejedora, 7(16), 129–147. https://doi.org/10.56124/TJ.V7I16.009

Arini, S. (2026). Peningkatan kompetensi pedagogik melalui pelatihan guru dalam mengajar peserta didik berkebutuhan khusus. Pendas: Jurnal Ilmiah Pendidikan Dasar, 11(2), 204–214. https://doi.org/10.23969/JP.V11I02.48163

Ascuña, K. V. M. (2024). Pedagogical competence of the basic education teacher. Pakistan Journal of Life and Social Sciences, 22(2). https://doi.org/10.57239/PJLSS-2024-22.2.001199

Aspelmeyer, M. (2009). Quantum tomography: Measured measurement. Nature Physics, 5(1), 11–12. https://doi.org/10.1038/NPHYS1170

Athalia, Y. S., & Purwanti, M. (2025). Analisis kompetensi pedagogik guru PAUD dalam mengajar di kelas inklusi. Jurnal Obsesi: Jurnal Pendidikan Anak Usia Dini, 9(1), 242–252. https://doi.org/10.31004/OBSESI.V9I1.6857

Bagea, I., Bagea, A., & Bakar, A. (2024). Empowering education: Unveiling the transformative potential of pedagogical competence for educator and learners. Jurnal Inovasi dan Manajemen Pendidikan, 3(2). https://doi.org/10.12928/JIMP.V3I2.9371

Barr, R. B., & Tagg, J. (2023). From teaching to learning: A new paradigm for undergraduate education. Learning From Change: Landmarks in Teaching and Learning in Higher Education From Change Magazine, 1969–1999, 198–200. https://doi.org/10.1080/00091383.1995.10544672

Blaz, D. (2016). Differentiated instruction: A guide for world language teachers. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315695648

Cahyaningsih, I., & Astuti, K. (2022). Hubungan persepsi supervisi akademik dengan kompetensi pedagogik pada guru sekolah dasar inklusi. Jurnal Impresi Indonesia, 1(11), 1180–1187. https://doi.org/10.58344/JII.V1I11.682

Characteristics and assessment of students with learning disability. (2017). https://doi.org/10.5281/ZENODO.846644

Daffa, K. A., Hidayat, W., Daffa, A., Akbar, M. A., Azib, M., Zakiyah, H. Q., Ramadhani, R. S., & Asitah, N. (2025). Kompetensi guru dalam pendidikan inklusi di sekolah dasar: Kajian literatur sistematis. Nusantara Educational Review, 3(1), 69–77. https://doi.org/10.55732/NER.V3I1.1597

Darnanengsih, Yuspiani, Y., & Subhan, A. (2025). Student development aspects based on learner characteristics in primary learning contexts. MISOOL: Jurnal Pendidikan Dasar, 7(2), 105–116. https://doi.org/10.47945/MISOOL.V7I2.2356

Evitasari, A. D. (2024). Karakteristik dan problematika siswa sekolah dasar. JPI (Jurnal Pendidikan Indonesia): Jurnal Ilmiah Pendidikan, 10(2). https://doi.org/10.20961/JPIUNS.V10I2.87052

Faz, G. O., & Hafid, I. (2023). Guru Pembimbing Khusus (GPK) di sekolah inklusi Palangka Raya. Tunas: Jurnal Pendidikan Guru Sekolah Dasar, 8(2), 47–54. https://doi.org/10.33084/TUNAS.V8I2.5148

Hayat, F., Khan, M., Ahmad, S., Kamran, M., & Maleeha. (2024). Exploring the characteristics of concrete operational stage among primary school students. Qlantic Journal of Social Sciences and Humanities, 5(1), 124–132. https://doi.org/10.55737/QJSSH.786349315

Iliichuk, L. (2025). Professional competence of future primary school teachers as an indicator of the quality of higher pedagogical education. Naukovij Žurnal Horticʹkoï Nacìonalʹnoï Akademìï, 34. https://doi.org/10.51706/2707-3076-2025-13-3

Ishak, H., Suratno, J., & Ardiana, A. (2024). Pembelajaran inklusif bagi siswa berkebutuhan khusus: Sebuah tinjauan literatur. Jurnal Pendidikan Guru Matematika, 4(2), 176–181. https://doi.org/10.33387/JPGM.V4I2.7946

Joaquina de Borba, N., Adriana Santin Ferreira, V., Palhares dos Santos, T., & Carvalho, S. (2024). Inclusive education. Revista Gênero e Interdisciplinaridade, 5(3), 182–191. https://doi.org/10.51249/GEI.V5I03.2073

Kolbina, L., Kasianenko, O., Sopivnyk, I., Karskanova, S., & Chepka, O. (2023). The role of inclusive education in the personal growth of a child with special educational needs. Revista Amazonia Investiga, 12(64), 156–164. https://doi.org/10.34069/AI/2023.64.04.15

Liani, S., Barsihanor, B., & Hafiz, A. (2021). Peran Guru Pendamping Khusus pada program layanan pendidikan inklusi di TK Idaman Banjarbaru. Indonesian Journal of Early Childhood: Jurnal Dunia Anak Usia Dini, 3(1), 7–15. https://doi.org/10.35473/IJEC.V3I1.828

Mamasadikovna, K. A., & Borataliyevna, A. S. (2025). Concept, principles and evolution of inclusive education. American Journal of Social Sciences and Humanity Research, 5(5), 331–335. https://doi.org/10.37547/AJSSHR/VOLUME05ISSUE05-66

Martika, T., Salim, A., & Yusuf, M. (2020). Analisis kompetensi pedagogi ke-PLB-an guru berdasarkan intensitas keikutsertaan pelatihan pendidikan anak berkebutuhan khusus di sekolah inklusi. SPEED Journal: Journal of Special Education, 3(2), 89–98. https://doi.org/10.31537/SPEED.V3I2.274

Maulidha, A. P., & Permata, S. D. (2024). Inclusive education strategy to overcome learning barriers for students with special needs at SDN Madyopuro 4. DIDAKTIKA: Jurnal Pendidikan Sekolah Dasar, 7(2), 162–168. https://doi.org/10.21831/DIDAKTIKA.V7I2.81345

Melati, H. P., Setiasih, O., & Zaman, B. (2024). Kompetensi pedagogik guru PAUD inklusi: Sebuah analisis literatur dan implikasinya. Aulad: Journal on Early Childhood, 7(3), 1007–1081. https://doi.org/10.31004/AULAD.V7I3.826

Melia, R., & M. Sibli, Y. (2025). Peran Guru Pendamping Khusus (GPK) dalam dinamika interaksi sosial anak difabel di sekolah inklusi. Journal of Islamic Education Counseling, 5(1), 39–46. https://doi.org/10.54213/JIECO.V5I1.680

Mendonça, A. A. D. S., & Neto, W. G. (2019). Educação inclusiva: A atuação do professor de apoio. Poíesis Pedagógica, 17(1), 111–125. https://doi.org/10.5216/RPPOI.V17I1.57909

Moreira, M. A., Arcas, B. R., Sánchez, T. G., García, R. B., Melero, M. J. R., Cunha, N. B., Viana, M. A., & Almeida, M. E. (2022). Teachers’ pedagogical competences in higher education: A systematic literature review. Journal of University Teaching and Learning Practice, 20(1), 90–123. https://doi.org/10.53761/1.20.01.07

Nabilah, N., Nabilah, M. S., Nabila, M. F., Subakti, A. D., & Aditya, M. R. (2025). Strategi dan pendekatan pengelolaan kelas. Perspektif: Jurnal Pendidikan dan Ilmu Bahasa, 3(2), 231–238. https://doi.org/10.59059/PERSPEKTIF.V3I2.2452

Nada, R. K. (2022). Kompetensi guru dalam pembelajaran di kelas inklusi SD International Islamic (INTIS) School Yogyakarta. As-Sibyan, 5(1), 56–78. https://doi.org/10.52484/AS_SIBYAN.V5I1.298

Nistal Anta, V., López-Aguado, M., & Gutiérrez-Provecho, L. (2024). Competencias docentes para la atención de alumnado con necesidades educativas especiales: Una revisión sistemática. Revista Complutense de Educación, 35(2), 393–405. https://doi.org/10.5209/RCED.83175

Purwadi, V., Sawaludin, P., & Hestyaningsih, L. (2026). Analisis kualitatif kompetensi, tantangan, dan dukungan Guru Pendamping Khusus dalam implementasi pendidikan inklusif di Indonesia. Jurnal Pendidikan Kebutuhan Khusus, 10(2), 11–39. https://doi.org/10.24036/JPKK.V10I2.1488

Putri, N. A., & Sugiana, S. (2025). Kesiapan mewujudkan layanan program inklusi PAUD: Tinjauan kurikulum dan kompetensi pedagogik guru. Jurnal Obsesi: Jurnal Pendidikan Anak Usia Dini, 9(5), 2072–2082. https://doi.org/10.31004/OBSESI.V9I5.7358

Ranta, S., Kangas, J., Harju-Luukkainen, H., Ukkonen-Mikkola, T., Neitola, M., Kinos, J., Sajaniemi, N., & Kuusisto, A. (2023). Teachers’ pedagogical competence in Finnish early childhood education—A narrative literature review. Education Sciences, 13(8), 791. https://doi.org/10.3390/EDUCSCI13080791

Sanginova, A. K. (2022). Formation of social pedagogical compensation of pre-school teachers in the process of innovative educational activity. Oriental Journal of Education, 2(1), 123–129. https://doi.org/10.37547/SUPSCI-OJE-02-01-19

Saskia, Y., Suriansyah, A., & Rafianti, W. R. (2024). Peran Guru Pendamping Khusus (GPK) dalam pendidikan inklusi di sekolah dasar. Maras, 2(4), 2203–2209. https://doi.org/10.60126/MARAS.V2I4.592

Setiawati, E., Audi, L. N., Gusnita, W., & Rizqa, M. (2025). Penerapan pendekatan pembelajaran berdiferensiasi dalam pengelolaan kelas. Edukasi Elita: Jurnal Inovasi Pendidikan, 2(4), 251–260. https://doi.org/10.62383/EDUKASI.V2I4.2441

Suci Febrianti, Damri, & Mardhatillah Zulpiani. (2025). Strategi pembelajaran diferensiasi dalam pendidikan inklusif. Sinar Dunia: Jurnal Riset Sosial Humaniora dan Ilmu Pendidikan, 4(4), 1–9. https://doi.org/10.58192/SIDU.V4I4.3934

Suroto, S. (2024). Karakteristik siswa sekolah dasar kelas rendah. Al-Ihtirafiah: Jurnal Ilmiah Pendidikan Guru Madrasah Ibtidaiyah, 1–9. https://doi.org/10.47498/IHTIRAFIAH.V4I1.3067

Susmawati, E. (2025). Enhancing pedagogical competence in inclusive kindergarten settings: The effectiveness of learning communities as professional development strategy. Journal of Innovation and Research in Primary Education, 4(4), 2401–2411. https://doi.org/10.56916/jirpe.v4i4.2297

Tikhomirova, O. (2023). Professional competence of the teacher of pre-professional pedagogical training of school students: Development of level indicators. Education and Self Development, 18(4), 171–186. https://doi.org/10.26907/ESD.18.4.13

Urbanus Sukri. (2025). Pedagogic competence of lecturers: The key to success in inclusive education in religious universities. EduBase, 6(1), 157–165. https://doi.org/10.47453/EDUBASE.V6I1.3232

Warmi, A., Zaenuri, Isnarto, & Hendikawati, P. (2025). Challenges and strategies for supporting slow learners in mathematics: A systematic review. Hrvatska Revija za Rehabilitacijska Istraživanja, 61(2), 163–177. https://doi.org/10.31299/HRRI.61.2.10

Wijaya, S., Supena, A., & Yufiarti. (2023). Implementasi program pendidikan inklusi pada sekolah dasar di Kota Serang. Jurnal Educatio FKIP UNMA, 9(1), 347–357. https://doi.org/10.31949/EDUCATIO.V9I1.4592

Winata, A., Kristiawan, M., Sasongko, R. N., & Danim, S. (2022). Does continuous supervision improve teacher’s pedagogical competence? JPPI (Jurnal Penelitian Pendidikan Indonesia), 8(1), 102. https://doi.org/10.29210/020221624

Wulandari, R. S., & Hendriani, W. (2021). Kompetensi pedagogik guru sekolah inklusi di Indonesia (suatu pendekatan systematic review). Jurnal Kependidikan: Jurnal Hasil Penelitian dan Kajian Kepustakaan di Bidang Pendidikan, Pengajaran dan Pembelajaran, 7(1), 143–157. https://doi.org/10.33394/jk.v7i1.3152

Zamralita, Z., Basaria, D., Fahlevi, R., Margaretha, J., & Widyastuti, P. E. (2025). Gambaran kepribadian siswa sekolah dasar di Desa Ciherang, Kabupaten Cianjur, Jawa Barat. Provitae: Jurnal Psikologi Pendidikan, 18(2), 20–29. https://doi.org/10.24912/PROVITAE.V18I2.35623

Булуева, Ш. И., & Ясадова, З. А. (2023). Essence and characteristic features of inclusive education. 8–12. https://doi.org/10.37539/230303.2023.24.26.003

Литвин, І., Зорочкіна, Т., & Шпак, В. (2024). Психологічні особливості дітей молодшого шкільного віку. Педагогічні Науки: Теорія, Історія, Інноваційні Технології, 4(138), 346–356. https://doi.org/10.24139/2312-5993/2024.04/346-356

Downloads

Published

2026-02-27